تبلیغات
پژوهشکده مجازی تربیت اسلامی بنیان - غدیر در آئینه تربیت

پژوهشکده مجازی تربیت اسلامی بنیان

چهارشنبه 3 آبان 1391

غدیر در آئینه تربیت

پژوهشکده مجازی بنیان : روابط عمومی پژوهشکده بنیان   


مقدمه

غدیر از رویداد های مهم تاریخ اسلام است و به اعتراف اغلب تاریخ نگاران شیعه و سنی قضیه ای به این عظمت در اسلام رخ نداده است. چرا که غدیر روز تعیین خلافت، روز به ثمر نشستن زحمات بیست و سه ساله رسول خدا (ص) و روزی تعیین سرنوشت مسلمانان بود. پیامبر اکرم (ص) به فرمان خدای متعال و در برابر انظار هزاران انسان علی بن ابی طالب (ع) را سر دست خود بلند کرد و پس از خطبه طولانی او را به عنوان ولی و سرپرست مسلمین بعد از خود معرفی نمود. علی (ع) کسی بود که برای تصدی امر خلافت و زعامت مسلمین پرورش یافته بود. از ابتدا مشیت حق تعالی برآن قرار گرفت تا تربیت علی (ع) را پیامبر (ص) به عهده گیرد و شخصیت او را به گونه ای پرورش دهد که از تمام جهات کامل و برای تصدی امر خلافت و رهبری شایستگی های لازم را فراگیرد. رویداد غدیر ابعاد گوناگونی دارد که بسیاری از ابعاد آن به وسیله دانشمندان شیعه و سنی به ویژه عالم بزرگوار علامه امینی (ره) در کتاب شریف «الغدیر» بررسی شده است، با این حال، در باره خاستگاه تربیتی غدیر اثر مستقلی نوشته نشده است.

منظور از خاستگاه غدیر این است که زمینه های رویداد غدیر از چه زمانی شروع شده و چه عواملی موجب پیدایش آن گشته است. از این رو، به نظر می رسد مهم ترین جنبه غدیر بعد تربیتی آن است که در این نوشتار به این موضوع اشاره می شود. تربیت انسان و شکل گیری ساختار شخصیت او بسیار مهم و در سرنوشت وی تأثیر گذار است. روان شناسان و کارشناسان امور تربیتی بر نقش تربیت در دوره کودکی بسیار تأکید کرده اند. آنان همه رفتارها و عمل کردهای انسان را در بزرگسالی، معلول نحوه تربیت وی دانسته اند. بر این اساس، توجه به این امر مهم به نظر می رسد و علاوه بر ده ها دلیل دیگر حقانیت علی(ع) را در مسئله جانشینی رسول الله (ص) اثبات می کند. زیرا کسی که از آغاز زندگی تحت تربیت پیامبر (ص) بوده و تمام خصوصیات آن حضرت را دریافته است، شایسته است که جانشین او گردد.

مفهوم شناسی

1. تربیت: منظور از«تربیت» در این گفتار، فراهم ساختن زمینه پرورش و هدایت توانایی های متربی و به فعلیت رساندن استعدادهای بالقوه اوست؛ به گونه ای که با اراده و اختیار خود راه درست را انتخاب نموده صراط مستقیم را بپیماید. «ساختار شخصیت» به معنای شکل گیری چهار چوب کلی و قالب بندی ویژگی های فردی انسان براساس معارف دینی و اسلامی است. یعنی فضای مناسب تربیتی را برای متربی پدید آورد و موانع آن را برطرف سازد. بنا بر این، می توان گفت: تربیت فرایندی است در جهت شکوفا سازی ظرفیت های نهفته در وجود متربی که در طی زمان متوالی تدریجاً انجام می گیرد و در نهایت او را به سعادت دنیا و آخرت می رساند.

2. غدیر: واژه «غدیر» در لغت به معنای حوض، استخر، آبگیر، برکه و امثال آن آمده که در مجموع اسم مکان و مستلزم مفهوم گودی و آبگیری در آن محل است. یعنی جایی که آب جمع می شود و راه آب رو ندارد. در این نوشتار منظور از غدیر محلی است در سرزمین جحفه که در مسیر مکه قرار دارد و هر سال حجاج از آن عبور می کردند. این محل بدان جهت شهرت یافته است که یاد آور خاطره عظیمی در زمان رسول الله (ص) است؛ آن خاطره عبارت است از نصب امیر المؤمنین علی بن ابی طالب (ع) برای زعامت و خلافت مسلمین به وسیله شخص پیامبر اسلام (ص). از این رو، غدیر شهرت جهانی یافته و علما و دانشمندان مسلمان و غیر مسلمان پیرامون آن به بحث و تحقیق پرداخته و کتاب های مفصلی در این زمینه نگاشته اند.

3. غدیر در آئینه تربیت: عنوان «غدیر در آئینه تربیت» بدین جهت انتخاب شده است که قضیه غدیر را از منظر تربیت سلامی بررسی نماید. یعنی حادثه غدیر که در زمان و مکان معینی واقع شده و مجری آن برنامه، شخص رسول خدا (ص) بوده، آیا این واقعه یک جریان اتفاقی بوده یا پیامبر از قبل در نظر داشته و منتظر فراهم شدن شرایط بوده و آن شرایط در صحنه غدیر فراهم شده است؟


سوال های تحقیق

پرسش اصلی در این پژوهش که ایجاد انگیزه کرد و عامل تحقیق در موضوع غدیر شد، این بوده است که آیا رویداد غدیر یک رویداد اتفاقی بود یا جزو برنامه های در دست اجرای پیامبر (ص) قرار داشت؛ بدین معنا که زمینه های آن در سابق وجود داشت و در غدیر کامل شد؟ اگر مسبوق به پیش زمینه بود، آن پیش زمینه ها چه بود؟ و شخص رسول خدا (ص) چه نقشی در ایجاد آن ها داشتند؟ اهتمام پیامبر (ص) به عملیاتی شدن ماجرای غدیرچقدر بود و در این زمینه، چه اندازه تلاش کرد؟ در نهایت این که آیا غیر از علی (ع) گزینه دیگری برای غدیر وجود داشت یا نه؟ در این مقاله سعی می شود به این سوالات پاسخ مناسب ارائه گردد. قبل از ورود در بحث لازم است به جهت تبیین موضوع برای خوانندگان، به نقش تربیت در ساختار شخصیت انسان اشاره شود تا اهمیت و ارزش کار تربیتی پیامبر (ص) در مورد تربیت و پرورش شخصیت علی (ع) روشن گردد.


نقش تربیت در ساختار شخصیت انسان

تردیدی نیست که مسئله تربیت مهم ترین عامل تأثیر گذار در حیات بشر است، به گونه ای که همه ابعاد زندگی انسان اعم از فردی و اجتماعی را در بر می گیرد . فرایند تربیت در حقیقت به منزله سیستم تزریق خون است به بدن انسان که به وسیله ضربان قلب از طریق سلول ها به تمام اعضا منتقل می شود و اگر خللی در این سیستم عارض شود، سلامت کل جسم به خطر می افتد. همچنین اگر فرایند تربیت از جامعه برداشته شود و یا مانعی در اجرای آن پدید آید، بدون شک نظام اجتماعی بهم می خورد و دیگر نظم و انضباط یا تعهد و پیمانی باقی نمی ماند. چرا که نظم و مقررات، وفای به عهد و مسئولیت پذیری در جامعه، همه محصول تربیت انسانی است . از این رو، تمام مکاتب دینی- مذهبی و نظام های سیاسی- اجتماعی دنیا در طول تاریخ به امر تربیت توجه فراوان داشته و در اجرای مناسب آن سرمایه گذاری بس عظیم نموده اند. اگر محاسبه کنیم به این نکته اذعان خواهیم کرد که بیش ترین درآمد ملی یک کشور هزینه نهاد تعلیم و تربیت آن کشور می شود و هیچ نهاد مدنیِ دیگر به اندازه نهاد آموزش و پرورش هزینه بر نیست. با توجه به اهمیت تعلیم و تربیت در زندگی انسان، در این گفتار به بررسی تربیت از دیدگاه های مختلف به ویژه اسلام و نقش آن در شکل دهی شخصیت انسان می پردازیم .

- نقش تربیت از دیدگاه اسلام 

بدون شک، تربیت مهم ترین عامل شکل دهنده شخصیت، اندیشه، باورها، اخلاق و رفتار آدمی است. فضای خانواده، محیط زندگی، کوچه و محلّه و مدرسه همه در ساختار شخصیت فرد تأثیر گذارند و استعدادهای او را شکوفا نموده و به سمت و سوی خاصّی سوق می دهند. کودکانی که در آغوش خانواده های متدین و در فضای مناسب اجتماعی توأم با آداب و رسوم دینی و مذهبی پرورش می یابند، به لحاظ رفتاری و ویژگی های شخصیتی از کودکانی که در محیط های آلوده و خانواده های غیر متدین تربیت می شوند، بسیار متفاوتند . چون آن ها در دو فضای کاملاً متفاوت رشد و نمو پیدا می کنند که از نظر فرهنگی و اجتماعی هماهنگ نیستند و وجه اشتراک چندانی بین شان وجود ندارد. از میان عوامل تربیت، بیشترین نقش را در چگونگی شکل دهی شخصیت کودک، مربیان به ویژه پدر و مادر دارند. زیرا پدر و مادر نخستین کسانی هستند که با کودک ارتباط برقرار می کنند، نیازهای او را تأمین می نمایند، وی را در آغوش می گیرند، با او سخن می گویند و لبخند می زنند. از دیگر سو، کودک نیز با دید احترام به والدین می نگرد، با دقت از گفتار و رفتار آن ها الگو می گیرند و رفتارش را با رفتار آنان منطبق می سازد.

پیامبر اسلام (ص) در زمینه نقش تربیتی پدر و مادر می فرمایند: «کُلُّ مَولُودٍ یُولَدُ علَی الفِطرة و ابَواهُ یُهَوِّدَانَهُ و یُنَصِّرانَهُ و یُمَجِّسَانَهُ؛ هر نوزادی با فطرت خدایی به دنیا می آید، ولی پدر و مادر هستند که او را به کیش یهودیت، نصرانیت و مجوسیت می کشانند.» چرا که تعلیم و تربیت نادرست فطرت انسانی را مکدَّر می سازد و جلو رشد و ترقی آن را گرفته متربی را به آن مسیری سوق می دهد که خود در برابر او قرار داده است. همان گونه که از این روایت استفاده می شود تربیت می تواند سرنوشت انسان را تعیین کند، راهی روشن، مطمئن، امید بخش و سعادت آفرین پیش روی او قرار دهد که با پیمودن آن راه به کمالات معنوی و سعادت ابدی، نائل گردد یا به گمراهی و تاریکی بکشاند. به هر صورت تربیت درست و صحیح نجات دهنده و تربیت نادرست گمراه کننده خواهد بود. روان شناسان معتقدند که تربیت در مرحله کودکی شالوده اصلی ساختار شخصیت فرد را پی ریزی می کند و اگر شخصیت وی تثبیت شد دیگر قابل تغییر نخواهد بود. زیرا انعطاف پذیری کودک در این دوره بسیار زیاد است و کودک در واقع تحت تأثیر هر امری قرار می گیرد که پیرامون او وجود دارد. کودک آداب و رسوم، هنجارها و حب و بغضب را نخستین بار ازمحیط خانوادگی فرا می گیرد. در این جا لازم است اهمیت تربیت را از منظر قرآن و احادیث اسلامی بیشتر بررسی کنیم تا نظر اسلام در این زمینه بیش از پیش روشن گردد. 

الف) قرآن کریم:

هرجا قرآن از بعثت انبیا و انزال کتب آسمانی سخن به میان آورده در کنارش مسئله تربیت و تزکیه نفوس انسان ها را مطرح کرده است. به نظر قرآن کریم استعداد خیر و شر از اول در سرشت آدمی وجود دارد و تربیت است که سرنوشت فرد را رقم می زند. از این رو، در آیات متعدد قرآن تعلیم و تربیت به عنوان سرلوحه برنامه های پیامبران تعیین شده است. «لقد منّ الله علی المؤمنین از بعث فهیم رسولاً من انفسهم یتلوا علیهم آیاته و یزکّیهم و یعلّمهم الکتاب و الحکمه؛ خداوند بر مؤمنان منّت نهاد [نعمت بزرگی بخشید] هنگامی که در میان آن ها پیامبری از خودشان برانگیخت که آیات او را برآن ها بخواند و آن ها را پاک کند و حکمت بیاموزد.» تلاوت آیات الهی، تعلیم کتاب و حکمت و تزکیه نفس و تربیت ملکات اخلاقی و انسانی از برنامه های عملی و اجرایی پیامبر اکرم (ص) شمرده شده است، تعلیم کتاب و حکمت و خواندن آیات در حقیقت دو روش تربیتی هستند که برای تحقق هدف اصلی، یعنی تربیت انسان به کار گرفته می شوند. بنابراین، عمده هدف پیامبران همان تزکیه نفس و تربیت روحی و معنوی انسان ها است که در آیات مختلف بدان اشاره شده است . از منظر اسلام و قرآن هر فرد دارای ساختار وجودی ویژه ای است که در اثر عوامل بیرونی و تربیتی شکل می گیرد، سپس اعمال و رفتار او بر اساس همان ویژگی های شخصیتی بروز می کند. اگر آن ساختار خوب بود رفتار نیک و اگر بد بود رفتارِ ناشایست از فرد سر می زند.

قرآن کریم خطاب به پیامبر می فرماید: «قل کلٌ یعمل علی شاکلته؛ بگو : هر کس بر اساس خلق و خوی خویش عمل می کند.» «شاکله» در لغت به معنای سجیه و هیئت حاصله از خلقت و آفرینش آمده که در اثر ترکیب خاص اندام بدن و تأثیر و تأثر دستگاه های جسمی شکل می گیرد، و هم به معنای شخصیت اخلاقی و تربیتی به کار رفته که محصول عوامل خارجی و تربیتی است. بنابراین، هر انسانی دارای دو نوع شاکله و ساختار شخصیتی است : یکی فطری و ذاتی مانند مزاج طبیعی که هر فرد مزاج خاصی دارد و این نوع ساختار قابل تغییر نیست؛ دیگری شخصیت اکتسابی مانند خلق و خویی که در اثر تعامل فرد با محیط خانوادگی، اجتماعی و مربی پدید می آید و قابل تغییر است. چنان که مفسر بزرگ علامه طباطبایی از ساختار نوع اول بر سجیه اولیه و از دوم به سجیه ثانویه تعبیرکرده اند و فرموده: منظور از شاکله در آیه کریمه همان سجیه ثانویه یعنی شخصیت اخلاقی و تربیتی است که در اثر تعامل با محیط و تربیت شکل می گیرد و پایه و اساس رفتار انسان را تشکیل می دهد. از این نظر انسان وقتی به دنیا می آید چیزی جز طبیعت صحیح و سالم به همراه ندارد و به فرموده خدای متعال : «فألهمها فجورها و تقواها» زمینه خیر و شر از ابتدا در وجود انسان موجود است و این زمینه در اثر عوامل خارجی به طبیعت های ثانویه و ملکه های نفسانی بد یا خوب در قالب ساختار شخصیتی جدید تبدیل می شود و در نتیجه رفتار مثبت و منفی فرد از آن طبیعت ثانوی نشأة می گیرد. اسلام بیش از دیگر ادیان به سامان دهی مطلوب و متعادل ساختار شخصیت انسان اهمیت داده و در جهت تحقق آن، برنامه ریزی دقیق و سرمایه گذاری فراوان کرده است. چنان که سیره پیامبر اکرم (ص) در اوائل بعثت نشان دهنده جدیت و اهتمام آن حضرت، به تربیت و تزکیه نفوس انسان ها است. در این جا لازم است به توضیح بیشتری این مطلب از نظر روایات بپردازیم.

موضوعات

به گالری تصاویر دیدنی پژوهشکده مجازی تربیت اسلامی بنیان خوش آمدید

نظرسنجی

    به نظر شما آیا نظام آموزش و پرورش كشور در حوزه تربیت اسلامی موفق بوده است ؟



  • فهرست مطالب پ‍ژوهشكده بنیان

آمار وب سایت

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • بازدید ماه آینده :
  • تعداد کل اخبار :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :